MV005- Mai Vương

Cây Bạch Mai của đình Phú Tự, xã Phú Hưng, tỉnh Bến Tre


Theo truyền thuyết, Đại Nguyên Soái Nguyễn Phúc Ánh (Vua Gia Long 1762 - 1820) trên đường bôn tẩu do quân Tây Sơn đuổi giết, Ông thấy một cây nở hoa trắng có mùi thơm nên đặt tên là Nam Mai (cây mù u)

Tên cây Bạch Mai (cây mù u) có từ lúc nào ? Có lẽ những bài thơ vịnh Cây Mai của nhóm Bạch Mai Thi Xã lan truyền trong dân gian nên quen gọi là Cây Bạch Mai ? Bạch Mai Thi Xã do Tôn Thọ Tường (1825 - 1877) và Phan Văn Trị (1830 - 1910) sáng lập tại Gia Định .Số hội viên gồm những nhà thơ sinh sống ở Phương Nam như Trương Hảo Hiệp (1795 - 1851), Bùi Hữu Nghĩa (1807 - 1872), Hồ Huân Nghiệp (1829 - 1864), Nguyễn Thông (1827 - 1884) và Trần Thiện Chánh (1822 - 1874). Xu hướng thơ của nhóm là ca ngợi cảnh đẹp thiên nhiên và đề cao thú vui nhàn hạ của Kẻ Sĩ . Mỗi tháng họp một lần vào tuần trăng sáng, mỗi thi nhân tự mang túi thơ bầu rượu cùng gặp nhau trên đồi Cây Mai để ngâm vịnh và vui thú cảnh sông nước Bến Nghé Đồng Nai . Vì Thi Xã không có quy định theo nội quy bắt buộc nên những thi phẩm không được khắc in, và trải qua nhiều biến cố chiến tranh nên chỉ còn sót lại ít bài thơ của thi sĩ . Khi thực dân Pháp xâm lược đánh chiếm ba tỉnh Miền Đông và Miền Tây Nam Phần, Bạch Mai Thi Xã hoàn toàn tan rã. Các thi nhân không còn sáng tác những bài thơ tả tình tả cảnh mà biến những câu thơ, bài phú thành những áng văn thơ kêu gọi lòng yêu nước và ủng hộ kháng chiến chống ngoại xâm (ngoại trừ Tôn Thọ Tường).

Từ năm 1859 đến 1860, quân Pháp đánh chiếm Chùa Cây Mai và đóng đồn, Tôn Thọ Tường có vịnh bài thơ "Cám Cảnh Chùa Cây Mai" như sau:

Cám cảnh cây Mai cách dưới đèo
Mười phần trong sạch phận cheo leo
Sương in tuyết đóng càng thưa thớt
Xuân tới thu về nỗi quạnh hiu
Lặng lẽ chuông quen còn bóng xế
Tò te kèn lạ mặc trời chiều
Những tay rượu thánh thơ thần cũ
Trông cảnh bao nhiêu, tiếc bấy nhiêu

Nhờ bài thơ Cám Cảnh Chùa Cây Mai để dò tìm theo bản đồ tỉnh Gia Định vẽ năm 1815 của Trần Văn Học có ghi tên chùa nửa chữ Hán nửa chữ Nôm "Cây Mai Tự". Chính Tôn Thọ Tường đã nhầm lẫn Cây Bạch Mai cũng như cuộc đời của Ông trót lỡ lầm theo Pháp . Những Cây Bạch Mai của Chùa Cây Mai là loại cây gì ?

Năm 1960, tại Sài Gòn xuất hiện những bài viết tranh luận trên một số báo chí đề cập tới Cây Hoàng Mai và Cây Bạch Mai . Tác giả bài viết xác nhận bài thơ vịnh Cám Cảnh Chùa Cây Mai của Tôn Thọ Tường chính là cây Mai còn sống trên đồn Cây Mai (xưa là Cây Mai Tự). Trên đỉnh đồi chỉ còn có một cây Mai trổ hoa màu trắng do phái bộ ngoại giao của vua Minh Mạng đem từ Trung Hoa về.

Thời gian quân Pháp chiếm đóng đồn, cây Mai không trổ hoa đến tháng 12-1955 khi Pháp giao trả đồn Cây Mai cho chính phủ Việt Nam Cộng Hòa, cây Mai mới sống lại đâm chồi nẩy lộc nở hoa thơm. Vì muốn thấy đích xác Cây Bạch Mai, nhà vạn vật học đến gặp Thiếu Tá Sử Gia Phạm Văn Sơn đang làm Chỉ Huy Trưởng Trường Quân Báo Chiến Tranh Tâm Lý (thành lập 25-11-1955) và được hướng dẫn đi xem Cây Bạch Mai . Sau khi quan sát Cây Bạch Mai, Ông ta nói:"Cây Bạch Mai ở đồn Cây Mai không phải là cây Mai thật. Đúng ra, đó là cây Mù U". Giống Mù U ở Nam Phần như vùng núi Bà Đen (tỉnh Tây Ninh), Đồn Cây Mai (Chợ Lớn),chùa Giác Duyên (Chợ Lớn), Đình Phú Tự (xã Phú Hưng, tỉnh Bến Tre) và lăng Mạc Cửu (Hà Tiên)


Năm 2011 người viết có về Bến Tre, luôn tiện đường xe ghé thăm cây Bạch Mai của đình Phú Tự xã Phú Hưng.

Cây Bạch Mai còn có tên Nam Mai, Nam Khê, Mai Mù-u cổ thụ hơn 300 tuổi. Theo người dân ấp Phú Tự xã Phú Hưng thành phố Bến Tre kể: “đời Vua Minh Mạng Nguyễn Phước Đảm (1791-1841), khi chọn đất cất đình đã thấy cây Bạch Mai mọc xanh tươi tốt”. Cây mọc thành chùm nhiều nhánh to, lá nhỏ hơn và như lá mù u. Ngày nay cây mẹ không còn vì mưa bão, chỉ còn lại 9 (12?) cây con sần sùi mọc tua tủa, bên cạnh còn có một chùm cây thấp mọc lên từ rể cây. Hoa 4 cánh màu trắng nhạt, từng chùm chỉ trổ một lần Tết Nguyên Tiêu (rằm tháng giêng) và hương thơm thoang thoảng. Các tàn nhánh cây Bạch Mai xòe rộng trên 200m2 và vươn cao 14m (6m?)

Dân địa phương có 4 câu thơ về cây Bạch Mai

Khí thiêng hun đúc bạch mai thần
Phú Tự đình xưa rợp bóng sân
Xuân trổ ngàn hoa đơm trắng phiếu
Đông đơm muôn lộc phủ trong ngần

Ngày 13-02-2014 chính quyền thành phố Bến Tre làm lễ đặt bia “Bạch Mai bi ký” và công nhận cây Bạch Mai là “cây di sản Việt Nam”. Chính quyền tỉnh có biết cây cổ thụ đó không có liên hệ họ hàng với cây mai vàng không? Bạch Mai bi ký là những câu thơ chỉ có người Việt đọc mới hiểu, còn du khách ngoại quốc làm sao hiểu cây Bạch Mai quý hiếm của tỉnh nhà.

Thành phố Bến Tre trên đường Nguyễn Huệ, trong khu đất nhà của Ông phán Nhiêu (thân phụ cố giáo sư Phạm Thị Hạnh, bác sĩ Phạm Duy Bình) cũng có một cây Bạch Mai nhưng thân cây và tàn lá nhỏ hơn cây Bạch Mai đình Phú Tự.



Tên khoa học cây Bạch Mai là:

Ochrocarpus siamensis var. odoratissimus: Bạch Mai, Mai Mù-u được trích từ sách Cây Cỏ Miền Nam Việt Nam của tác giả Phạm Hoàng Hộ, Quyển I, Trang 292. (3)

’

Hypericaceae Ben-Tre City
Cách viết tên cây đúng theo qui định quốc tế ngành Thực Vật.
Hypericaceae (họ Ban), họ cũ (Guttiferae; họ Bứa). BenTre City có thể thay tên nước Vietnam.
So sánh 3 bảng họ tên khoa học cây Mai, Bạch Mai (Mai Mù-u), Mai Chấn (Chiếu?) Thủy hoàn toàn khác họ (Family) và giống (Genus).

Theo báo Đồng Khởi điện tử, chủ tịch Hội Bảo vệ thiên nhiên và Môi trường Việt Nam ký quyết định công nhận “Bạch Mai cổ thụ - Cây di sản Việt Nam) và đặt tên khoa học là: Calophyllum sp. Giống cây Calophyllum có tên Mù u, Choi, Vẩy Ốc, Rù Ri, Không có khoảng 15 chủng loại. Cây mọc thông thường dựa rạch, bình nguyên từ Quảng Ninh, Vĩnh Phúc, Phú Thọ, Hải Phòng, Nghệ An, Quảng Trị, Quảng Nam, Đà Nẵng, Nha Trang, Bà Rịa, Biên Hòa, các tỉnh phía Nam và đảo Phú Quốc. (Gần 200 loại Mù-u mọc từ Tây Nam Ấn Độ, Nam Á Châu, Bắc Úc Châu và vùng nhiệt đới Mỹ Châu. Tên Hy Lạp Kalos nghĩa là xinh đẹp và phyllon là lá đẹp xanh tươi).

Người viết rất đồng ý (Genus) là Calophyllum vì hình dáng màu da, lá, hoa 4 cánh màu trắng có hương thơm giống với cây Mù-u thuộc họ (Family) Hypericanea (họ Ban). Tuy nhiên ngành khoa học thực vật hiếm khi dùng chữ Sp. (species) để tạm thời trong lúc chờ tìm một cái tên cho thích hợp. Xin đề nghị đặt tên khoa học cây Mai Mù-u:



* Bến Tre thêm chữ Latin“num” chỉ vùng đất cây mọc.

Hội nghị Quốc Tế về ngành Thực Vật họp tại Paris năm 1867 chấp nhận 4 điều luật đặt tên cây:
1- Một cây chỉ có một tên
2- Hai cây không thể có chung một tên
3- Sau năm 1753, nếu cây có hai tên sẽ được chọn để công bố cây có tên đặt trước.
4- Tên người tìm được giống cây sẽ đặt sau tên cây.

Thí dụ: Rose paulii (Hoa Hồng (ông) Paul, thêm ii)
Rose richardii (Hoa Hồng (ông) Richard, thêm ii)

Nếu Việt Nam theo luật quốc tế ngành Thực Vật, hai cây Mai Chấn Thủy và Bạch Mai cũng nên đổi tên mới cho hợp

Thí dụ: Mai Chấn Thủy đổi tên thành Hoa Chấn Thủy
Bạch Mai đổi tên thành Bạch Nam Phương
(Hoa trắng có hương thơm của Nam Bộ)

Ý kiến của quý độc giả và những nghệ nhân hoa cảnh có nên đổi tên Việt Nam cây Bạch Mai, Mai Chấn Thủy không? Và nếu đổi chọn tên gì cho có ý nghĩa?